Çinko

    Çinko tüm hücrelerimizin içinde ve 200 kadar enzimin yapısında bulunur. Çinko diğer minerallere göre daha fazla enzimatik reaksiyonda görev alır. Ayrıca timus hormonları, insülin, büyüme hormonu gibi birçok hormonun oluşumunda görev alır. İnsanda ortalama olarak 1.4-2.5 g çinko bulunmaktadır. Vücutta en çok kas dokusunda (% 65) depolanır. En yüksek oranda eritrosit ve lökositlerde bulunur. Diğer yüksek oranda çinko içeren dokular kemik, deri, böbrek, karaciğer, pankreas, retina ve prostattır. Erişkinlerin günlük çinko ihtiyacı 15 mg kadardır.

 

                                                BESİN KAYNAKLARI

    Çinko en çok balık ve deniz hayvanlarında, kırmızı et ve bitkilerde bulunur. Bitkilerde bulunan çinkonun emilimi daha azdır. Çünkü bitkilerde fitik aside bağlı olarak bulunur ve bu halde çözünemediği için emilimi azdır.

 

                                       Besinlerdeki  Çinko Miktarı (mg/100 g)

Balkabağı

7.5

Badem

3.1

Zencefil Kökü

6.8

Ceviz

3

Kuru Bezelye

4.2

Fındık

2.4

Tam Buğday

3.2

Turp

1.2

Çavdar

3.2

Patates

0.9

Yulaf

3.2

Sarımsak

0.6

 

                                      EKSİKLİK BELİRTİ ve BULGULARI

 

 

    Ciddi çinko eksikliği nadirdir. Eksiklik geliştiğinde cilt değişiklikleri, ishal, saç dökülmesi, zihinsel dalgalanmalar, immün fonksiyonlarda bozulmaya bağlı tekrarlayan enfeksiyonlar gelişir. Çinko eksikliği daha çok yaşlılarda saptanır. Besinlerle alınan çinkonun % 47-67 si emilir.

 

    Çinko eksikliği ile ilişkili durumlar:

 

-    Sık ve/veya ciddi enfeksiyonlar       -     Malabsorpsiyon sendromları
-    Uyku ve davranış bozuklukları         -     İştah azalması, anoreksia
-    Yara iyileşmesinde gecikme             -     Büyüme geriliği
-    Ruhsal hastalıklar                            -     Koku ve tad kaybı
-    İnflamatuar barsak hastalıkları        -     Gece körlüğü
-    İnfertilite                                          -     Cilt bozuklukları
-    Adet bozuklukları                             -     Saçta kepeklenme ve dökülme
-    Bağ dokusu hastalıkları                   -     Romatoid Artrit    

    Sınırda çinko eksikliği kendini enfeksiyona yatkınlıkta artma, yara iyileşmesinde gecikme, koku ve tat duyusunda azalma, sivilce, egzema, sedef hastalığı gibi cilt bozuklukları ile belli eder. Diğer çinko eksikliği ile ilişkili bulgular gece görme yeteneğinde azalma, gelişme geriliği, testis atrofisi, ağız ülserleri, dilde beyaz tabaka oluşumu, nefesin pis kokması olarak söylenebilir.

Tırnaklardaki beyaz noktalanma çinko eksikliğini gösterebilir. Çinko eksikliğine bağlı yara iyileşmesindeki gecikme sonucu, tırnak kökündeki travmalar sonucu noktalanmalar oluşabilir.

 

 

                             GÜNLÜK ALINMASI ÖNERİLEN MİKTAR

 

Diyetle günlük alınması önerilen çinko miktarı

Grup

miligram

<1 yaş

5

5-10 yaş

10

>11 yaş  Erkekler

15

>11 yaş Bayanlar

12

Gebeler

15

Emzirenler

19

 

                                                 FAYDALI ETKİLERİ

 

    Çinkonun yararlı etkileri geniştir. Çünkü birçok enzim ve vücut fonksiyonunun içinde rol alır. İmmün sistem, yara iyileşmesi, duyu fonksiyonları, üreme sistemi ve cilt sağlığında yararlı etkileri vardır.

    İmmün sistemin çalışması için dokuda yeterli düzeyde çinko bulunması gerekmektedir. Çinko eksikliğinde enfeksiyonlara yatkınlık oluşmaktadır. Protein sentezi ve hücrelerin büyümesi için ve dolayısıyla yara iyileşmesi için gereklidir. Çinko desteği yara iyileşme süresini kısaltmaktadır. Çinko desteği ile travma sonrası  (yanık, ameliyat, kesik…) protein sentezi ve hücre büyümesini arttırmak hedeflenir.

    Çinko görme, tatma ve koku için mutlak gereklidir. Çinko eksikliğinde bu fonksiyonlar bozulur. Gece körlüğü, daha çok çinko eksikliğinde gözükür. Tat ve/veya koku kaybı daha çok yaşlılarda gözükür ve çinko desteği ile hızlıca düzelebilir.

    Çinko erkek üreme hormonları ve prostat fonksiyonları için oldukça önemlidir. Çinko eksikliği prostat büyümesini hızlandırabilir ve sperm sayısını azaltarak, erkekte infertiliteye neden olabilir.

    Çinkonun normal cilt fonksiyonu için önemi oldukça iyi bilinmektedir. Serum çinko seviyesi erkeklerde 13-14 yaşlarında en düşük seviyededir, bu yüzden bu yaşlarda sivilce çok sık gözükmektedir.

 

                                       KULLANILABİLİR FORMLARI

     Çinkonun kullanılabilecek birçok formu vardır. Her ne kadar daha çok çinko sülfatla çalışmalar yapılmışsa da diğer formlar da iyi emilir. Çinkonun pikolinat, asetat, sitrat, gliserit ve metioninle bağlı formlarının hepsi oldukça iyidir ve yüksek oranda emilirler.

                                          TEMEL KULLANIMI

 

           Çinkonun birçok kullanım alanı vardır. Ancak temel olarak çinko eksikliği, gebelik, immün fonksiyonlar, erkek üreme fonksiyonları, Romatoid Artrit ve diğer inflamatuar durumlar, sivilce, gözde maküler dejenerasyon, Alzaymır ve Wilson hastalığında kullanılır.

 

                                             ÇİNKO EKSİKLİĞİ

 

           Çinko eksikliği, emilim azalması ve/veya kullanım bozukluğuna bağlı gelişebilir. Birçok sağlık sorunu çinko eksikliği ile ilişkilidir.

     Çinko alım azlığı ile ilişkili bozukluklar:

        - Anoreksiya Nevroza                               - Yaşlılık

        - Zayıflama diyetleri                                 - Akut enfeksiyonlar

        - Protein eksikliği                                      - Alkolizm

        - Vejeteryanlar                                          - Vücuttan kaybın artması (yanık, açlık, travma)

        - Alkolik siroz

                      

     Çinko emiliminde azalma ile ilişkili bozukluklar:

-          Diabetes Mellitus                                    - Diyaliz

-          Yüksek lifli diyet                                    -  Aklorhidri

-          Kalsiyum/çinko oranı fazla diyet            -  Karaciğer hastalıkları 

-          Demir/çinko oranı fazla diyet                 -  Çölyak hastalığı

-           Alkolizm                                                 - İnflamatuar barsak hastalıkları

-          Akrodermatitis Enteropatika                    - İshal

-          Kronik kan kaybı                                      - Kısa barsak sendromu

-          Pankreas yetmezliği                                                                                                                                                             

 

Günlük alınan çinko miktarının artırılması gereken durumlar:

-          Yaşlılar

-          Gebeler ve emzirenler

-          Puberte ve hızlı büyüme dönemlerinde olanlar

-          Oral kontraseptif kullananlar

 

                                       ÇİNKO DESTEĞİ ve GEBELİK

 

     Çinko hücre bölünmesi için gerekli olduğundan, fetusun gelişmesinde oldukça önemli bir görevi vardır. Düşük çinko seviyesi premature doğum, düşük doğum ağırlığı, gelişme geriliği, preeklamsi, fazla sıvı tutulması ve idrardan protein kaybı ile ilişkilidir. Gebelikte çinko desteği ile ilgili yapılan bir çalışmada, gebeliğinin erken döneminde düşük çinko seviyesi olan Afrikalı Amerikan bayanlar incelenmiş. Bir gruba plasebo, bir gruba da 25 mg çinko-sülfat verildi. Sonuçlar dikkate değerdi. Çinko verilen grup alamlı olarak, daha ağır ve daha büyük baş çevresi olan çoçuklara sahip olmuştu. Bu sonuçlar, gebelik boyunca verilecek mineral/vitamin desteğine çinkonun eklenmesi gerektiğini göstermektedir.

                                        İMMÜN FONKSİYON

 

          İmmün sistemde oldukça önemlidir.  Çinko seviyesi azaldığı zaman, T hücre sayısı ve timus hormonları azalır, ayrıca beyaz küre hücrelerinin immün cevapta görevli olan fonksiyonları durur. Neyse ki bu etkiler, yeterli çinko desteği sağlandığı zaman düzelebilir.

             Çinko desteği ile zayıflamış immün sistem fonksiyonları normale gelir. Bir çalışma yaşlılarda çinko desteğinin beslenme durumu ve timus hormonlarına etkisini araştırdı. En çok söylenen etki, çinko desteği ile timusdan üretilen timulin hormonu seviyesinin düzelmesidir. Yaşla birlikte timulin ve immün sistemi geliştiren diğer timus hormonlarının seviyesi azalır. Bu hormonların azalması immün fonksiyonlarda bozulmaya yol açar. Çinko timulin seviyesini düzelterek, immün fonksiyonları iyileştirir. Bu çalışma ayrıca çinkonun, beslenme durumunu iyileştirdiğini gösterdi. Çinko desteği ile besin alımı ve kan albumin seviyesinde artış görüldü. Çinko bakır seviyesini azalttığı için serum LDL ve HDL değerlerine bakıldı. Ancak bakır seviyesi düştüğü halde HDL ve LDL seviyesinde değişiklik görülmedi.

       Çinko, C vitamini gibi direkt antiviral etkinliğe sahiptir. Soğuk algınlığına neden olan virüslere de etkindir. Çift kör bir klinik çalışmada, çinko içeren pastillerin soğuk algınlığı süresini kısalttığı göstermiştir. 23 mg çinko içeren pastiller alanlarda 7 gün sonra, % 86 oranında semptomlar düzelmişken, bu oran plasebo grubunda % 46 saptanmıştır. Bunun sonucu olarak soğuk algınlığı tedavisinde çinko içeren pastiller popüler hale gelmiştir.

    Yüksek doz çinko, immün sistemi zayıflattığı için, günlük 150 mg dan fazla çinkonun bir haftadan fazla sürede kullanılması önerilmiyor.

 

                           ERKEK ÜREME SİSTEMİNDE FONKSİYONLARI

 

      Çinko erkek üreme sisteminde belki de en önemli eser mineraldir. Hormon metabolizması, sperm oluşumu ve hareketi gibi erkek üreme sisteminin her aşamasında görevlidir. Çinko eksikliği testosteron seviyesinde ve sperm sayısında azalmaya yol açar. Çinko eksikliği, infertiliteye neden olan faktörlere katkıda bulunuyor olabilir çünkü sperm sayısı düşük olan infertil erkeklerde çinko seviyesi düşük bulunmuştur.

    Çinkonun sperm miktarı ve hareketine etkisini araştıran birçok çalışma yapılmıştır. Tüm çalışmalar, özellikle düşük testosteron varlığında olan sperm düşüklüğünde, çinko verilmesini desteklemektedir. Çinko etkisini gösteren en iyi çalışmada infertilitesi olan ve sperm sayısı düşük olan 37 erkek 5 yıl boyunca takip edilmiş. Testosteron seviyeleri de ölçülmüş. 45-50 gün boyunca, 60 mg çinko-sülfat verilmiş. Başlangıçta testosteron seviyesi düşük olan 22 hastada, sperm sayısı 8 milyondan 22 milyona çıkmış. Testosteron seviyeleri de artmış ve 22 karıkocanın 13’ünde gebelik görüldü. Sonuçlar infertilitenin uzun dönem seyrini göstermede etkilidir. Ancak normal testosteron seviyesi olan 15 kişide, testosteron seviyesinde değişiklik olmadı ve sperm sayısı artmasına rağmen gebelik görülmedi.

               ROMATOİD ARTRİT ve İNFLAMATUAR DURUMLAR

 

       Çinko antioksidan etkiye sahiptir ve antioksidan enzim olan süperoksid dismutazın fonksiyonunda görevi vardır. Romatoid artritli hastalarda çinko seviyesi azalır ve çeşitli çalışmalarda Romatoid artrit tedavisinde çinko kullanılmıştır. Bazı çalışmalarda tedavide çok küçük faydalar görülmüştür. Çoğu çalışmada çinko-sülfat kullanılmış, daha iyi sonuçlar daha iyi emilen pikolinat, asetat, sitrat kullanılarak elde edilebilir.

 

                                            SİVİLCE

 

      Çeşitli çift kör randomize çalışma sivilce tedavisinde çinko tedavisinin etkinliğini göstermiştir. Çalışmalar çinkonun yüzeyel sivilcede tetrasiklinle benzer etkiye, derin sivilcede ise tetrasiklinden daha etkili olduğunu göstermiştir. Bazı çalışmalarda ise bu derece düzelme görülmemiş, bu durum kullanılan çinkonun dozuna ya da formuna bağlı olabilir. Mesela çinko-sitrat veya çinko-glukonat, tetrasiklinle benzer oranda düzelme sağlarken, çinko-sülfat daha az fayda sağlamıştır. Çünkü çinko-sülfat daha az emilir. Diğer yüksek emilen formlar olan çinko-pikolinat, çinko-asetat, çinko-monometionin ile ilgili çalışma yoktur. Bu çalışmalarda bazı kişilerde hızlıca düzelme görüldüyse de, genelde iyi sonuç almak için 12 haftalık tedavi gerekmektedir. Çinko için güvenilir ve etkin doz günde 30-45 mg ‘dır.

 

                                MAKÜLER DEJENERASYON

 

       Çinko, maküler dejenerasyon tedavisinde oldukça faydalıdır. Maküla gözün en iyi görmeden sorumlu bölgesidir. Maküla dejenerasyonu 55 yaş ve üstünde ciddi görme kaybına yol açmaktadır. Bir çalışmada maküla dejenerasyonu olan 151 hastaya 100 mg çinko ya da plasebo verilmiştir. Çinko verilen grupta daha az görme kaybı saptanmıştır.

 

                                 ALZAYMIR HASTALIĞI

 

        Çinko eksikliği yaşlılarda en sık görülen besinsel eksikliklerdendir ve Alzaymır hastalığı gelişimine neden olan önemli faktörlerden biri olabilir.  DNA hücresel fonksiyonlar ve hücre çoğalması için genetik kalıp görevi görür. DNA’nın kendini kopyalaması, tamirinde görevli birçok enzimin yapısında çinko mevcuttur. Demansın bir nedeni de sinir hücrelerindeki uzun süre hataya eğilimli veya etkisiz DNA kopyalamasındaki enzimlerin etkisinin toplanmasıdır. Ek olarak birçok antioksidan enzim de çinko içermektedir. Çinko eksikliğinin sonuç etkisi, sinir hücrelerinde hasara yol açmak olabilir ve nörofibriller yumak ve plaklar gelişebilir. Alzaymır hastalarında, beyindeki ve beyin-omurilik sıvısındaki çinko miktarı düşüktür.

       Çinko desteği Alzaymır hastalığında faydalı etkileri vardır. Bir çalışmada Alzaymır hastalığı olan 10 hastaya günlük 27 mg çinko-aspartat verildi. Sadece iki hasta hafıza, anlama, iletişim ve sosyal kontaktda ilerleme gösteremedi, diğerlerinde ilerleme gözlendi. 79 yaşındaki bir hastadaki cevap, hem ailesi hem doktorları tarafından ‘’inanılmaz’’ olarak nitelendirildi.

               ROMATOİD ARTRİT ve İNFLAMATUAR DURUMLAR

 

       Çinko antioksidan etkiye sahiptir ve antioksidan enzim olan süperoksid dismutazın fonksiyonunda görevi vardır. Romatoid artritli hastalarda çinko seviyesi azalır ve çeşitli çalışmalarda Romatoid artrit tedavisinde çinko kullanılmıştır. Bazı çalışmalarda tedavide çok küçük faydalar görülmüştür. Çoğu çalışmada çinko-sülfat kullanılmış, daha iyi sonuçlar daha iyi emilen pikolinat, asetat, sitrat kullanılarak elde edilebilir.

 

                                            SİVİLCE

 

      Çeşitli çift kör randomize çalışma sivilce tedavisinde çinko tedavisinin etkinliğini göstermiştir. Çalışmalar çinkonun yüzeyel sivilcede tetrasiklinle benzer etkiye, derin sivilcede ise tetrasiklinden daha etkili olduğunu göstermiştir. Bazı çalışmalarda ise bu derece düzelme görülmemiş, bu durum kullanılan çinkonun dozuna ya da formuna bağlı olabilir. Mesela çinko-sitrat veya çinko-glukonat, tetrasiklinle benzer oranda düzelme sağlarken, çinko-sülfat daha az fayda sağlamıştır. Çünkü çinko-sülfat daha az emilir. Diğer yüksek emilen formlar olan çinko-pikolinat, çinko-asetat, çinko-monometionin ile ilgili çalışma yoktur. Bu çalışmalarda bazı kişilerde hızlıca düzelme görüldüyse de, genelde iyi sonuç almak için 12 haftalık tedavi gerekmektedir. Çinko için güvenilir ve etkin doz günde 30-45 mg ‘dır.

 

                                MAKÜLER DEJENERASYON

 

       Çinko, maküler dejenerasyon tedavisinde oldukça faydalıdır. Maküla gözün en iyi görmeden sorumlu bölgesidir. Maküla dejenerasyonu 55 yaş ve üstünde ciddi görme kaybına yol açmaktadır. Bir çalışmada maküla dejenerasyonu olan 151 hastaya 100 mg çinko ya da plasebo verilmiştir. Çinko verilen grupta daha az görme kaybı saptanmıştır.

 

                                 ALZAYMIR HASTALIĞI

 

        Çinko eksikliği yaşlılarda en sık görülen besinsel eksikliklerdendir ve Alzaymır hastalığı gelişimine neden olan önemli faktörlerden biri olabilir.  DNA hücresel fonksiyonlar ve hücre çoğalması için genetik kalıp görevi görür. DNA’nın kendini kopyalaması, tamirinde görevli birçok enzimin yapısında çinko mevcuttur. Demansın bir nedeni de sinir hücrelerindeki uzun süre hataya eğilimli veya etkisiz DNA kopyalamasındaki enzimlerin etkisinin toplanmasıdır. Ek olarak birçok antioksidan enzim de çinko içermektedir. Çinko eksikliğinin sonuç etkisi, sinir hücrelerinde hasara yol açmak olabilir ve nörofibriller yumak ve plaklar gelişebilir. Alzaymır hastalarında, beyindeki ve beyin-omurilik sıvısındaki çinko miktarı düşüktür.

       Çinko desteği Alzaymır hastalığında faydalı etkileri vardır. Bir çalışmada Alzaymır hastalığı olan 10 hastaya günlük 27 mg çinko-aspartat verildi. Sadece iki hasta hafıza, anlama, iletişim ve sosyal kontaktda ilerleme gösteremedi, diğerlerinde ilerleme gözlendi. 79 yaşındaki bir hastadaki cevap, hem ailesi hem doktorları tarafından ‘’inanılmaz’’ olarak nitelendirildi.

                                           WİLSON HASTALIĞI

 

    Wilson hastalığı kalıtsal bir hastalık olup karaciğerde bakır birikimi ile karakteristiktir. Çinko Wilson hastalığının tedavisinde oldukça faydalıdır. Çinko emilim için bakır ile yarıştığı için Wilson hastalığının karakteristik özelliği olan bakır birikimini azaltabilir. Yeni yapılmış bir derlemede çinkonun Wilson hastalığında tedavi seçeneği olduğunu belirtmiş ancak en çok da ilerlemiş vakalarda etkili olduğunu göstermiştir.

 

                                    KULLANILAN DOZ MİKTARLARI

  

       Normal sağlıklı kişilerde çinkonun doz aralığı 15-20 mg’dır. Çinko özel bir durum için alınacaksa erkeklerde doz aralığı 30-60 mg, bayanlarda ise 30-45 mg’dır.

 

                                        KULLANIM GÜVENLİĞİ

 

      Çinkoya bağlı toksik etkiler, uzun süre günlük 150 mg.dan fazla alındığı zaman ortaya çıkıyor. Bunlar bakır eksikliği anemisi, HDL’de azalma ve immün fonksiyonlarda baskılanmadır. Akut toksisite oldukça nadirdir çünkü toksisite yapabilecek doz olan 2g/kg çinko alındığında, genellikle kusmaya yol açar.  Çinkonun güvenilirlik aralığı geniştir. Yani eksiklik oluşma dozu ile toksisite oluşma dozu arasında çok aralık vardır. Muhtemelen en az toksik olan eser elementtir. Aç karna alındığında, çinko sindirim sisteminde rahatsızlık ve bulantı yapabilir.

 

                                            ETKİLEŞİMLERİ

 

      Çinko emilim için bakır ile yarışır. Uzun süre çinko kullanımı bakır eksikliğine yol açabilir. Kalsiyum ve demir gibi mineraller yüksek doz alındığında çinko emilimini azaltırlar. Çinkonun iyi emilebilmesi için yüksek lifli yiyeceklerle aynı anda alınmamalıdır. Çinko ilaçlarla etkileşmiyor gibi gözükmektedir.

        

ÇİNKO DÜZEYLERİNİN ÖLÇÜLMESİ

 

    Plazma çinko düzeyleri 70-120 mcg/dL düzeyindedir. Sabah açlık durumunda uygun tüpe kan örneği alınarak 45 dakika içinde plazma ayrılır ve ölçüm yapılır. Klinik belirtiler genellikle 65 mcg/dL’nin altında gözlenir. Saçta çinko miktarının azalması vücut çinko eksikliği ile birlikte görülebilir. Fakat saç çinko ölçümü ekzojen kontaminasyon nedeniyle güvenilir bir yöntem değildir (çinko bazı kepeğe karşı kullanılan şampuanların içinde yer almaktadır).

Üste